كەشە «استانا وپەرا» مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترىندا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى باستاماسىمەن «ماڭگىلىك ەل – ەلدىڭ بىرىكتىرۋشى كۇشى» اتتى فورۋم ءوتتى. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 200-گە جۋىق زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىسقان باسقوسۋدا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆ ءسوز سويلەپ, «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ ماڭىزىنا توقتالدى.
ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بەردىبەك ساپارباەۆ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى قۇرعاق ۇران ەمەس, قوعامدىق جۇيەنى بەكىتە تۇسەرلىك ءىس-قايراتىمىز ەكەنىن, بۇل ورايدا مادەنيەت پەن ونەر قىزمەتكەرلەرىنىڭ الدىندا بىرقاتار ماڭىزدى مىندەتتەر تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, پاتريوتتىق رۋحتاعى تۋىندىلار جاساۋ شىعارماشىلىق ادامدارى ءۇشىن قازىرگى تاڭداعى باستى ماسەلە بولىپ تابىلاتىنىن ايتتى. كەزىندە جازۋشىلار, ونەر ادامدارى بيلىك پەن حالىق اراسىنداعى رۋحاني التىن كوپىر, ال شىعارماشىلىق وداقتار يدەولوگيا قالىپتاستىرۋشى ۇيىم بولىپ سانالاتىن. بۇگىندە جازۋشىلاردى, ونەر ادامدارىن حالىق بىردەن تاني بەرمەيدى, شىعارمالارىن جەتىك بىلمەيدى. سوندىقتان قازىر كەز كەلگەن شىعارما باسەكەگە قابىلەتتى بولۋى كەرەكتىگىن, كىتاپ شىعارۋعا بولىنگەن مەملەكەتتىك قارجىعا ەڭ ساپالى ادەبي تۋىندىلار عانا يە بولۋى قاجەتتىگىن العا تارتتى. مىسالى, ەلوردادا ەلباسىنىڭ جەكە كىتاپحاناسى جۇمىس ىستەيدى. سول سياقتى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا جانىنان مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ جەكە كىتاپحاناسى اشىلدى. وسىنداي كىتاپحانالار وڭىرلەردە دە اشىلۋى كەرەك, دەدى.
سونىمەن قاتار, جاقىندا «ۇلتتىق مۋزەيگە سىي تارتۋ» اكتسياسى وتكىزىلگەنىن, وعان ازاماتتار جەكە قورىنداعى زاتتارىن, 400-گە جۋىق ەكسپوناتتاردى مۋزەيگە اكەپ تاپسىرعانىن, جاستاردى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەيتىن, ولاردىڭ ءوز حالقىنىڭ تاريحىن بىلۋگە ىقپال ەتەتىن مۇنداي يگىلىكتى ىستەردى بارلىق وبلىستاردا ۇيىمداستىرۋ قاجەتتىگىن جەتكىزگەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى: «قازاقستاننىڭ بولاشاعى, دامۋى جاستارعا بايلانىستى. ءبىزدىڭ نەگىزگى مىندەتىمىز –ماڭگىلىك ەلدىڭ ارقاۋى بولاتىن جاستاردى تاربيەلەۋ», دەپ اتاپ ءوتتى.
مۇنان كەيىن ەل تاريحى مەن ەلىمىزدە اتالىپ وتەتىن بيىلعى باستى مەرەيتويلارعا وراي شەشەن: «تاريحىن بىلمەگەن ۇلتتىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر. مىسالى, كەرەمەت ۇلكەن ەمەننىڭ تامىرى تەرەڭ بولماسا, ول داۋىلعا شىداپ تۇرا المايدى. بۇگىنگى كۇننىڭ باستى مىندەتى – تاريحى سوناۋ تەرەڭنەن باستالاتىن حالقىمىزدىڭ وتكەنىن ۇمىتپاي, بۇگىنىن باعالاپ, بولاشاققا نىق سەنىممەن قادام باسۋ. ول جول – نۇرلى جول, ءماڭگىلىك ەلدىڭ جولى. بيىلعى وتكىزىلەتىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 20 جىلدىعى بىزدەگى كوپتەگەن ۇلتتار تاتۋلىعىنىڭ كورىنىسىن ايعاقتاپ بەرسە, كونستيتۋتسيانىڭ 20 جىلدىعى قۇقىقتىق تۇراقتىلىعىمىزدىڭ كەپىلى بولماق. ال, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى – ەلىمىزدەگى بىرلىكتىڭ جانە ىنتىماقتىڭ, تاريحي ساباقتاستىقتىڭ كورىنىسى. بۇل اتالعان مەرەيتويلار كوپۇلتتى حالقىمىزدىڭ, قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاق مەرەكەلەرى. وسى ورايدا ادەبيەت جانە ونەر قايراتكەرلەرىنە دە زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى», دەپ تۇجىردى ويىن.
قازاقستاندى شەتەلدەردە تانىتۋدا كوڭىل مارقايتار جەتىستىكتەرىمىز از ەمەس. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بۇل رەتتە ءبىرقاتار ءىس-شارالاردىڭ اتقارىلعانىن ايتتى. ۇلى ابايدى شەتەلگە تانىتۋدامىز. ماسكەۋدە, بەيجىندە, بۋداپەشتە اقىن ەسكەرتكىشىنىڭ بوي كوتەرۋى سونىڭ جارقىن مىسالى بولىپ تابىلادى. سول سەكىلدى قازاقستاننىڭ اتىن شەتەلدەرگە تانىتۋدا جەكەلەگەن مادەنيەت قايراتكەرلەرىنەن دراماتۋرگ دۋلات يسابەكوۆ, سۋرەتشى ەربولات تولەپباەۆ, مۋزىكانت ايمان مۇساقوجاەۆا ەڭبەكتەرى ولشەۋسىز ەكەنىن, سونىمەن قاتار «استانا وپەرا» تەاترىنىڭ گاسترولدىك ساپارلارى دا تابىستى بولعانىن ايتتى. بىراق بۇگىن بۇل جەتىستىكتەرمەن توقمەيىلسىپ قالۋعا بولمايدى. ول ءۇشىن وسى باعىتتاعى جۇمىستى يۋنەسكو سياقتى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن, ەلشىلىكتەرمەن بىرلەسىپ, شەتەلدەردە ۇيىمداستىرۋدى جالعاستىرا بەرۋ كەرەكتىگى نازاردان تىس قالعان جوق. ادەبيەت پەن ونەرگە تىكەلەي ەلباسىنىڭ ءوزى قامقورلىق كورسەتىپ, بارىنشا جاعداي جاساپ كەلەدى دەسەك, مۇنىڭ دالەلى رەتىندە مىسالى, قالامگەرلەردىڭ قالاماقىسى, مەملەكەتتىك ستيپەنديا, مەملەكەتتىك ناگرادالار, باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ, ت.س.س. ءبىرتالاي ماسەلەلەردى ايتۋعا بولادى. ادەبيەت پەن ونەر ادامدارىنا مۇنداي قولداۋلار وبلىس, اۋدان اكىمدەرى تاراپىنان دا جوق ەمەس.
زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ الدىندا تاۋەلسىز قازاقستاندى ءار الۋان جانردا جىرلاۋ ماقساتى تۇرعانىن شەگەلەي كەلىپ, بەردىبەك ماشبەك ۇلى «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن ۇشتۇعىرلى تىلمەن ساباقتاستىرا وي ءوربىتتى. «ۇشتۇعىرلى ءتىل جاي عانا ادەمى تۇجىرىمداما نەمەسە تىلدىك ساياساتتىڭ جاڭا فورماسى رەتىندە پايدا بولعان جوق, ول – ومىرلىك قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعان يگىلىكتى يدەيا. قاي زاماندا بولسىن, بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرگەن مەملەكەتتەر مەن حالىقتار قارىشتاپ دامۋدا. سوندىقتان ءۇش ءتىلدى – مەملەكەتتىك ءتىل, ورىس ءتىلى جانە اعىلشىن ءتىلىن يگەرگەنىمىز وتە دۇرىس», دەپ اتاپ كورسەتكەن ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى فورۋمعا قاتىسۋشىلاردى ەلىمىزدەگى تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتى, ەكونوميكالىق دامۋدى, ۇلتارالىق تاتۋلىقتى تۋ ەتىپ كوتەرىپ, ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق جولىندا ەلباسىنىڭ اينالاسىنا توپتاسىپ, «ماڭگىلىك ەل» مۇراتى جولىندا ەڭبەك ەتۋگە شاقىردى.
مۇنان كەيىن مىنبەگە مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى ارىستانبەك مۇحامەدي ۇلى شىعىپ, فورۋمدى وتكىزۋدەگى ماقساتقا توقتالدى. «تامىرى تەرەڭگە جايىلعان ەلىمىزدىڭ بىرلىگى مەن بەرەكەسى تارقاعان ەمەس. ۇلت پەن ۇلىستىڭ تاتۋلىعى بۇگىندە قوعامدىق ىنتىماقتاستىقتى ساقتاپ وتىر. بايتاق ەلدە جۇرتتىڭ بىرلىگى بۇزىلماي, تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىعى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش. وسى ەمەس پە ەدى اتا-بابالارىمىزدىڭ ارمانى!
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «دۇنيەدە تاۋەلسىز قازاق ەلى بار. الەمدە ەگەمەن قازاقستان بار. ونىڭ كوپ ۇلتتى, تاتۋ, ىنتىماقشىل حالقى بار. قۋاتتى ەكونوميكاسى, سەنىمدى ساياسي جۇيەسى بار. ەڭ باستىسى, بۇگىننەن نۇرلى, بۇگىننەن كەمەل بولاشاعى بار. سول كۇنگە بەرىك سەنىم بار!» دەسە, «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى ارقاۋىنداعى جۇمىلدىرۋشى قۇندىلىقتار – ازاماتتىق تەڭدىك, ەڭبەكسۇيگىشتىك, ادالدىق, وقىمىستىلىق پەن ءبىلىمدى قاستەر تۇتۋدىڭ ءرولى «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ XVI سەزىندە ەرەكشە اتاپ ءوتىلدى.
...كەز كەلگەن ەل ءوز كەلەشەگىن وسكەلەڭ ۇرپاعىمەن بايلانىستىرادى. بۇل ورايدا سارىارقا تورىندە مادەنيەت, ءبىلىم وردالارى, الەۋمەتتىك نىساندار, اسەم عيماراتتار, تەاترلار, كىتاپحانالار, مۇراجايلار بوي كوتەرگەن استانا –تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بويتۇمارى اتاندى.
بىلىمگە, ونەرگە قۇشتار ورەندەر ءۇشىن استانا ەل ومىرىندەگى تاريحي وقيعالار تىزبەگىنەن ورىن الاتىنى انىق. بۇل – سان قيلى كەزەڭدەردى باسىنان وتكەرگەن حالىق ءۇشىن ەرلىك پەن ورلىكتىڭ بيىك شىڭى.
ماڭگىلىك ەل... ماڭگىلىك قازاقستان... اتا-بابالارىمىزدىڭ ماڭگىلىك ارمانى, ماڭگىلىك اڭسارى بولاتىن. ەرتەڭگى جارقىن كۇننەن ءۇمىتتى ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇرانى دا, جىر-ءانى دە سول بولۋعا ءتيىس.
«ماڭگىلىك ەلدىڭ» جەتى قاعيداسى ءبىزدىڭ دامۋىمىزدىڭ ارقاۋلىق قۇندىلىقتارىن, قازاقستان حالقىنىڭ ورتاق مۇددەسى مەن تاريحي تاعدىرىن ايشىقتايدى. سەبەبى, ماڭگىلىك ەل مۇراتىنا جەتۋ ۇرپاقتار بىرلىگى مەن ساباقتاستىعىنىڭ كورىنىسى ارقىلى ءجۇزەگە اساتىندىقتان دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىقتىڭ ءۇش بۋىنىنا ءسوز ارناۋى كەشەگى تاريح قويناۋىنداعى بابالار ءۇنىن تاعى دا جاڭعىرتقانداي اسەر قالدىردى», دەي كەلىپ, بابالاردىڭ ەرلىگى, بۇگىنگى بۋىننىڭ ەرەن ىستەرى جانە جاس ۇرپاقتىڭ جاسامپازدىعى اراسىندا ساباقتاستىق بولسا عانا, ماڭگىلىك ەلگە داڭعىل جول اشىلاتىنىن ايتتى.
مينيستر قازاقستاننىڭ مادەنيەت سالاسىنداعى ۇزاق مەرزىمدى دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتىن وتكەن جىلى ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن قابىلدانعان مادەني ساياساتتىڭ تۇجىرىمداماسى ايقىندايتىنىن, مۇنداي ماڭىزدى قۇجات تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا العاش رەت قابىلدانىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
مادەنيەت دەگەندە ادامداردىڭ ويىنا الدىمەن دەمالىس جانە ويىن-ساۋىق سالاسى رەتىندە قالىپتاسىپ كەتكەن ەسكى كوزقاراستان ارىلار ءسات الدەقاشان جەتكەنىن ەسكەرتە كەلىپ مينيستر, مادەني ساياساتتىڭ ماڭىزدى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى – سۇرانىسقا يە جانە باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم جاساۋ قاجەتتىگىنە كوڭىل بۇرعىزدى. سونداي-اق, تانىمال ءتولتۋمالاردى, ەلدىڭ تۋريستىك تارتىمدىلىعىن قالىپتاستىرۋ ارقىلى مادەنيەت سالاسىنىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسى وي وزەگىنە ارقاۋ ەتىلدى. ادەبيەت جانە كىتاپ شىعارۋ سالانى دامىتۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى دەسەك, وسى ىستە ۇلتتىڭ تىلىنە ارتىلار جۇك ەرەكشە ەكەنىن ەسكە سالعان مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى: «ەلباسى ن. نازارباەۆ: «ءبىز ەلىمىز ءۇشىن, جۇرتىمىز ءۇشىن تاريحىمىزدى, مادەنيەتىمىزدى, سانامىزدى, عۇرپىمىزدى ءوزىمىزدىڭ ءتىلىمىز ارقىلى عانا جەتكىزە الامىز» دەسە, ءسوز زەرگەرى مۇحتار اۋەزوۆ ءبىر سوزىندە: «ۇلتتىڭ ءتىلى – سول ۇلتتىڭ جانى, جان دۇنيەسى. ول جۇرەكتى سوقتىرتىپ تۇرعان قان تامىرى سياقتى. ەگەردە قان تامىرى جابىلىپ قالسا, جۇرەك تە سوعۋىن توقتاتپاي ما؟!» دەۋىندە ۇلكەن ءمان جاتىر» دەپ, قازاق ءتىلى – مەملەكەتىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارىن بىرىكتىرەتىن قۋاتتى قۇرالعا اينالۋى تيىستىگىن ايتتى.
بۇگىندە «استانا وپەرا» تەاترى تۋرالى ايتقاندا, كەۋدەنى قۋانىش سەزىمى بيلەيدى. شەت ەلدەردىڭ ايتۋلى ساحنالىق الاڭدارىندا كلاسسيكالىق ونەر وزەگىنە اينالعان قارا شاڭىراق گاسترولدىك ساپارلاردان ناتيجەلى ورالىپ ءجۇر. بۇل رەتتە ارتىستەرىمىزدىڭ قازىر الەمدىك شاقىرۋلارعا يە بولا باستاعانى ءسوز ەتىلدى. قازىر ءمادينا باسباەۆانى, ايگەرىم بەكەتاەۆانى, الان بورىباەۆتى جانە باسقالاردى شەتەلدىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرى مويىندايدى. «GlobalArt» حالىقارالىق كورپوراتسياسىمەن قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدەردىڭ ناتيجەسىندە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتارىندا ەۋروپانىڭ ەڭ ۇلكەن تەاترلارىنىڭ ءبىرى – يتاليانىڭ گەنۋيا قالاسىنداعى «كارلوفەليچە» تەاترىندا «استانا وپەرا» بالەت ترۋپپاسىنىڭ گاسترولدەرىنىڭ ءساتتى وتكەنى تۋرالى باسىلىمدار جارىسا پىكىر جازىپ جاتتى. مينيستر ءوز سوزىندە شەتەلدە ۇجىمنىڭ تولىق قۇرامدا ونەر كورسەتۋى العاش رەت بيۋدجەت قاراجاتى ەمەس, شاقىرۋشى تاراپتىڭ ەسەبىنەن بولعانىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى.
فورۋمدا مادەنيەت جانە ونەر قايراتكەرلەرى, عىلىم-ءبىلىم سالاسى مايتالماندارى «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى تۋرالى, سالانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا ءوز تولعانىستارىن ورتاعا سالدى. پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى نۇرلان ورازالين قالامگەرلەر «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ايانباي تەر توگە بەرۋگە ءتيىس ەكەنىن تىلگە تيەك ەتسە, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, بەلگىلى عالىم اسىلى وسمان قازاق ءتىلى كەلەشەكتە وزگە ەتنوس وكىلدەرىن ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا توپتاستىراتىن بىرلىك كۇشىنە اينالارىنا سەنىم ءبىلدىردى. ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ەڭبەك ەرى ايمان مۇساقوجاەۆا بۇگىندە قازاقستاندى ونەرى ارقىلى بۇكىل الەم مويىنداي باستاعانىن العا تارتسا, رەسپۋبليكالىق «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ باسقارما باسشىسى الەكساندر تاراكوۆ «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى بۇگىنگى جەتىستىكتەرمەن ساباقتاستىرىپ وي ءوربىتتى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ۆيكتور زايبەرت, ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى اشىربەك مومىنوۆ, مەملەكەتتىك «ەسىك» تاريحي-مادەني قورىق مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى گۇلميرا مۇحتاروۆا ەلباسى يدەياسىنىڭ قازاقستان كەلەشەگىمەن بايلانىستى تۇستارىن تارقاتا اڭگىمەلەدى. ماڭعىستاۋ وبلىستىق ن.ءجانتورين اتىنداعى قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى گۇلسينا مىرعاليەۆا «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى تۋرالى ويلارىن ايتۋمەن بىرگە وڭىرلىك تەاترعا جاڭا عيمارات كەرەك دەگەن ءوتىنىشىن ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ب.ساپارباەۆتىڭ قاپەرىنە سالۋدى ۇمىتپادى جانە بۇل ماسەلەگە وراي پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى تاراپىنان ءتيىستى جاۋابىن الدى. رەسپۋبليكالىق كورەي مۋزىكالىق كومەديا تەاترىنىڭ ءارتىسى انتونينا پياك لەبىزىنە دە ارىپتەستەرى قولداۋ ءبىلدىردى.
«ماڭگىلىك ەل – ەلدىڭ بىرىكتىرۋشى كۇشى» شىعارماشىلىق زيالى قاۋىم فورۋمىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋشىلار ەلباسى اتىنا قارار جولدادى. مۇندا «ماڭگىلىك ەل – ەلدىڭ بىرىكتىرۋشى كۇشى» رەسپۋبليكالىق فورۋمىنىڭ ماڭىزدىلىعى جانە ەل پرەزيدەنتىنىڭ «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىنىڭ نەگىزگى ءرولى تۋرالى ورتاق شەشىمگە كەلگەندىگى اتاپ ءوتىلدى. قۇجاتتا: «ءبىزدىڭ ەلىمىز تابىستى جانە وركەندەگەن بولاشاققا تالپىنادى. قازىرگى تاڭدا ءبىز – شىعارماشىلىق زيالى قاۋىمنىڭ وكىلدەرى بارلىعىمىزدى بىرىكتىرەتىن تاۋسىلماس بۇلاعىنا اينالعان «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەياسىنىڭ تەرەڭ ماعىناسىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت», دەپ اتاپ وتىلگەن.
الداعى ەل پرەزيدەنتىن سايلاۋ قارساڭىندا فورۋمعا قاتىسۋشىلار ەلىمىزدىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى اتىنان نۇرسۇلتان ءابiش ۇلى نازارباەۆتىڭ كانديداتۋراسىن ءبىراۋىزدان قولدايتىندىقتارىن ءبىلدىردى.
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».